Protokoller 10 dk okuma
IEC 60870-5-104 nasıl çalışır? APDU, ASDU, zamanlayıcılar ve komutlar
IEC 104 nasıl işler: 2404 portundaki bağlantı, genel sorgu ve seç-çalıştır komutu; I, S ve U çerçeveleri, k ve w, t0–t3, tip kimlikleri ve iletim nedenleri.
Yayın tarihi:
IEC 60870-5-104, kontrol merkezi ile RTU arasında telemetri ve uzaktan kumanda verisini TCP/IP üzerinden taşıyan IEC standardıdır. RTU, IANA’nın bu protokole ayırdığı 2404 numaralı TCP portunu dinler; bağlantıyı merkez açar. Hattaki her mesaj bir APDU’dur: başında bağlantıyı yöneten altı baytlık bir başlık (APCI: başlangıç baytı, uzunluk ve dört baytlık kontrol alanı), çoğunda da veriyi taşıyan bir ASDU bulunur.
IEC 104, IEC 60870-5-101’in uygulama katmanını büyük ölçüde korur ve alt katmanları TCP/IP ile değiştirir. Veri modelini ve olay yaklaşımını IEC 104 ve DNP3 yazımızda DNP3 ile karşılaştırdık. Bu yazı hattaki mesajları, zamanlayıcıları ve tipik mesaj akışlarını anlatıyor.
Roller: kontrol eden ve kontrol edilen istasyon
Standart iki rol tanımlar. Kontrol eden istasyon merkezdir: bir SCADA ya da ağ geçidi. Kontrol edilen istasyon sahadaki RTU ya da IED’dir. TCP tarafında RTU sunucu olarak 2404 portunu dinler, merkez istemci olarak bağlanır.
APDU: hattaki mesajın yapısı
Her APDU 0x68 başlangıç baytıyla başlar. Ardından gelen uzunluk baytı kalan bölümün boyunu verir; bu değer en fazla 253 bayttır. Sonra dört baytlık kontrol alanı gelir. Kontrol alanının ilk bitleri mesajın biçimini belirler:
| Biçim | Ne taşır | Ne zaman gönderilir |
|---|---|---|
| I | Numaralı veri, yani bir ASDU | Ölçüm, durum, komut ve sorgu iletilirken |
| S | Yalnız onay: beklenen sonraki I çerçevesinin numarası | Gönderecek veri yokken alınanları onaylamak için |
| U | Bağlantı kontrolü: STARTDT, STOPDT, TESTFR | Veri aktarımını başlatırken, durdururken ve hattı sınarken |
I çerçeveleri iki sıra numarası taşır: gönderme numarası N(S) ve alma numarası N(R). Her taraf gönderdiği çerçeveleri sayar ve karşı taraftan beklediği bir sonraki numarayı N(R) ile bildirir; bu, ondan önceki bütün çerçeveleri onaylar. Bir mesaj kaybolursa ya da sırası bozulursa numaralar tutmaz; bu durumda bağlantı kapatılır ve yeniden kurulur.
Bağlantı nasıl kurulur?
- Merkez, RTU’nun 2404 portuna TCP bağlantısı açar. Bağlantının kurulması için beklenen süre t0’dır.
- Merkez STARTDT act gönderir, RTU STARTDT con ile cevap verir. O ana kadar hatta yalnız U çerçeveleri dolaşabilir; veri aktarımı bu adımla başlar.
- Merkez genel sorgu gönderir ve bütün noktaların güncel değerini alır.
- Bundan sonra RTU değişen değerleri kendiliğinden gönderir.
- Hatta bir süre hiç mesaj geçmezse taraflardan biri TESTFR act gönderir, karşı taraf TESTFR con ile cevap verir. Cevap gelmezse bağlantı kapatılır.
k ve w: onaylanmamış çerçeve sayısı
Gönderen taraf, onaylanmamış en fazla k tane I çerçevesi gönderebilir. Sınıra ulaşınca durur ve onay bekler. Alan taraf ise en geç w tane I çerçevesi aldığında onay verir: gönderecek verisi varsa kendi I çerçevesinin N(R) alanıyla, yoksa bir S çerçevesiyle. Standart, w’nin k’nin üçte ikisini geçmemesini önerir.
Zamanlayıcılar: t0, t1, t2, t3
| Parametre | Standart varsayılan | Anlamı |
|---|---|---|
| t0 | 30 saniye | TCP bağlantısının kurulması için beklenen süre |
| t1 | 15 saniye | Gönderilen I ya da U çerçevesine onay beklenen süre; dolarsa bağlantı kapatılır |
| t2 | 10 saniye | Gönderecek veri yokken alınan I çerçevelerinin en geç onaylanacağı süre |
| t3 | 20 saniye | Hat boşta kaldığında test çerçevesi gönderilmeden önce beklenen süre |
| k | 12 | Onaylanmamış en fazla I çerçevesi sayısı |
| w | 8 | Onay verilmeden önce alınabilecek en fazla I çerçevesi sayısı |
t2’nin t1’den kısa olması gerekir. t2 daha uzun olursa gönderen tarafın t1 süresi onay gelmeden dolar ve bağlantı kopar. Uydu ya da hücresel modem gibi gecikmesi yüksek hatlarda bu değerler büyütülebilir, ama merkez ile RTU’nun birbirine uygun ayarlanması gerekir. Değerleri değiştirmeden önce iki tarafın belgelerine bakın.
ASDU, tip kimlikleri ve iletim nedenleri
I çerçevesinin taşıdığı ASDU şu alanlardan oluşur:
- Tip kimliği (1 bayt): verinin türü, örneğin tekli nokta, ölçülen değer ya da komut.
- Değişken yapı niteleyicisi (1 bayt): mesajdaki bilgi nesnesi sayısı ve nesnelerin ardışık adreslerde olup olmadığı (SQ biti).
- İletim nedeni (IEC 104’te 2 bayt): mesajın neden gönderildiği. Aynı alanda olumsuz onay (P/N) ve test bitleri ile kaynak adresi de bulunur.
- Ortak ASDU adresi (2 bayt): istasyonun adresi. Bir RTU birden çok ortak adres kullanabilir.
- Bilgi nesneleri: her biri 3 baytlık bir bilgi nesnesi adresi (IOA), değer, kalite ve varsa zaman etiketi taşır.
Sık karşılaşılan tipler:
| Tip | Kısaltma | Anlamı |
|---|---|---|
| 1 | M_SP_NA_1 | Tekli nokta, iki durumlu bilgi (ON/OFF) |
| 3 | M_DP_NA_1 | Çift nokta, örneğin kesici konumu |
| 13 | M_ME_NC_1 | Ölçülen değer, kısa kayan nokta |
| 30 | M_SP_TB_1 | Tekli nokta, CP56Time2a zaman etiketli |
| 31 | M_DP_TB_1 | Çift nokta, CP56Time2a zaman etiketli |
| 36 | M_ME_TF_1 | Ölçülen değer, kısa kayan nokta, zaman etiketli |
| 45 | C_SC_NA_1 | Tekli komut |
| 46 | C_DC_NA_1 | Çift komut |
| 100 | C_IC_NA_1 | Genel sorgu |
Çift nokta dört değer alır: 0 ara durum, 1 OFF, 2 ON, 3 belirsiz. Bir kesici hareket ederken kısa bir süre ara durumda görünür. Uzun süre ara durumda ya da belirsiz kalması bir arızaya işaret eder. Ölçülen değerler ve durumlar bir kalite bilgisiyle gelir: geçersiz (IV), güncel değil (NT), ikame edilmiş (SB) ve bloke (BL) bitleri değerin ne kadar güvenilir olduğunu söyler.
İletim nedeninin sık görülen değerleri:
| Kod | Anlamı |
|---|---|
| 1 | Periyodik gönderim |
| 3 | Kendiliğinden gönderim (değer değişti) |
| 6 | Aktivasyon: komut ya da sorgu isteği |
| 7 | Aktivasyon onayı |
| 10 | Aktivasyon sonu |
| 20 | Genel sorguya cevap |
CP56Time2a zaman etiketi
Zaman etiketli tiplerde her değer yedi baytlık bir zaman etiketiyle gelir: saniyeyi de içeren milisaniye, dakika, saat, ayın günü ile haftanın günü, ay ve iki haneli yıl. Dakika baytındaki IV biti zamanın geçersiz olduğunu, saat baytındaki SU biti yaz saatini gösterir.
Olay listesini doğru sıralamak için bu etiket, mesajın merkeze geliş zamanından daha güvenilirdir. Birçok RTU bağlantı yokken olayları tamponda tutar ve bağlantı gelince gönderir; olaylar geç gelir, ama kendi zamanlarıyla. Standart, zamanın yerel saat mi UTC mi olacağını belirlemez. Projede bu konuda anlaşma yapılmazsa olaylar saat dilimi farkı kadar kayık görünür.
Genel sorgu akışı
Merkez, bağlantı kurulunca ya da gerektiğinde bütün verinin güncel halini genel sorguyla ister:
- Merkez, RTU’ya C_IC_NA_1 gönderir; iletim nedeni 6 (aktivasyon).
- RTU aynı tiple cevap verir; iletim nedeni 7 (aktivasyon onayı).
- RTU bütün noktaları gönderir; iletim nedeni 20.
- RTU sorgunun bittiğini bildirir: C_IC_NA_1, iletim nedeni 10 (aktivasyon sonu).
Bağlantı her yeniden kurulduğunda genel sorgu gönderilirse ekran güncel durumu yeniden alır. Kopukluk sırasında olup biten değişiklikler ise yalnız RTU onları olay olarak tamponladıysa gelir.
Komut akışı: seç-çalıştır
Tekli ve çift komutta bir S/E biti bulunur: 1 seçmeyi, 0 çalıştırmayı belirtir. Seç-çalıştır (select-before-operate) yönteminde akış şöyledir:
- Merkez komutu S/E = 1 ile gönderir (seç); iletim nedeni 6.
- RTU iletim nedeni 7 ile cevap verir. P/N biti olumsuzsa seçim reddedilmiştir.
- Merkez aynı komutu S/E = 0 ile gönderir (çalıştır); iletim nedeni 6.
- RTU iletim nedeni 7 ile onaylar.
- Birçok RTU komut tamamlanınca iletim nedeni 10 ile aktivasyon sonunu bildirir.
Doğrudan çalıştırmada ilk iki adım atlanır. Komutun sahadaki sonucu ayrıca gelir: kesici gerçekten açıldıysa RTU yeni konumu bir çift nokta mesajıyla bildirir. Operatör ekranındaki konum bu geri bildirimle güncellenmelidir.
Güvenlik
IEC 104 kendi içinde kimlik doğrulama ya da şifreleme tanımlamaz: hattı dinleyen biri mesajları okuyabilir, ağa erişen biri komut gönderebilir. Pratikte temel önlem ağ ayrımıdır. RTU’lar ayrı bir ağ bölütünde tutulur ve 2404 portuna yalnız kontrol merkezinden erişim verilir. IEC 62351’in getirdiği güvenlik eklerini IEC 104 ve DNP3 yazımızda anlattık.
Sahada sık karşılaşılan sorunlar
- Bağlantı kuruluyor ama veri gelmiyor: STARTDT gönderilmemiş ya da RTU cevap vermemiştir. Hattaki trafiğe bakınca yalnız test çerçeveleri görünür.
- Bağlantı düzenli aralıklarla kopuyor: t1 doluyordur. Hattın gecikmesi yüksek olabilir ya da iki tarafın k, w ve zamanlayıcı değerleri birbirine uymuyordur.
- Değerler yanlış noktalara düşüyor: ortak adres ya da IOA iki tarafta farklı tanımlanmıştır. Bazı cihazlar adres uzunluklarını değiştirmeye izin verir; standart IEC 104’te ortak adres 2, IOA 3 bayttır.
- Olay saatleri kayık: RTU ile merkez arasında yerel saat, UTC ya da yaz saati konusunda anlaşma yoktur.
- Komut gidiyor ama kesici hareket etmiyor: seçim reddedilmiş olabilir ya da RTU yerel kumanda konumundadır. Onay mesajındaki P/N bitine bakın.
YTCC’de
YTCC’nin IEC 60870-5-104 sürücüsü kontrol eden istasyon (master) olarak çalışır. Bağlanınca genel sorgu gönderir; bu ayar varsayılan olarak açıktır. Cihazın gönderdiği CP56Time2a zamanı olay zamanı olarak saklanır, mesajın geliş zamanı ayrı tutulur; zaman etiketi geçersizse geliş zamanı kullanılır. Olay listesi ve alarm geçmişi cihaz zamanına göre sıralanır. Çift noktanın ara ve hatalı durumu ekranda ayrı gösterilir.
Komut tarafında sürücü tekli komut gönderir. Seç-çalıştır nokta başına açılır ve RTU olumlu onay vermeden çalıştır mesajı gitmez. YTCC’nin çekirdeği Rust ile yazılmıştır. IEC 104 dahil her sürücü örneği kendi işletim sistemi sürecinde çalışır. Bir cihazla haberleşme kesilince o cihaz için tek bir alarm üretilir ve sinyalleri “bağlantı yok” kalitesine düşer.
Enerji projeleri için ayrıntılar Enerji İletim ve Dağıtım sayfasında, YTCC’nin haberleştiği öteki protokoller Platform sayfasında.