İçeriğe geç
YTCC

Temel kavramlar 9 dk okuma

SCADA nedir ve nasıl çalışır?

SCADA, sahadaki cihazlardan veri toplayıp bir kontrol merkezinden izleme, alarm, kayıt ve uzaktan kumanda sağlar. Parçaları, çalışması ve kullanıldığı yerler.

Yayın tarihi:

Su ve Atıksu için örnek YTCC çalışma ekranı: proses şeması, durum kartları, göstergeler, eğilim grafiği ve alarm listesi.

SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition), sahadaki PLC’lerden, RTU’lardan ve öteki cihazlardan veri toplayan, bu veriyi bir kontrol merkezinde ekran, alarm ve kayıt olarak gösteren ve operatörün komutlarını sahaya ileten sistemdir. Türkçede çoğu zaman “merkezi denetim ve veri toplama” diye karşılanır. Elektrik şebekesi, su dağıtım ağı ya da boru hattı gibi geniş bir alana yayılmış tesisleri tek bir yerden izlemek için kullanılır.

SCADA ne işe yarar?

Bir su idaresinin pompa istasyonları, depoları ve vana odaları şehrin dört bir yanına dağılmıştır. SCADA yoksa bir istasyonun durumunu öğrenmek için birinin oraya gitmesi gerekir. SCADA varsa kontrol merkezindeki operatör depo seviyelerini, çalışan pompaları ve hat basınçlarını aynı ekranda görür, gerekirse bir pompayı oradan durdurur.

Bir SCADA sisteminin işi dört başlıkta toplanır:

  • İzleme: Sahadan gelen ölçümleri ve ekipman durumlarını ekranda gösterir.
  • Kumanda: Operatörün pompa başlatma, vana kapatma ya da set değeri değiştirme komutunu sahadaki cihaza iletir.
  • Alarm: Bir değer sınırı aşınca ya da bir cihazla haberleşme kopunca operatörü uyarır.
  • Kayıt: Ölçümleri, alarmları ve komutları zamanıyla saklar; sonradan geriye dönüp bakmanızı sağlar.

Bir SCADA sisteminin parçaları

SCADA sahadan kontrol merkezine uzanan katmanlardan oluşur. En altta süreç, en üstte operatör vardır.

Sensörler ve eyleyiciler

Seviye, basınç, sıcaklık ve debi ölçen sensörler sürece bağlıdır. Pompa motorları, vana sürücüleri ve kesiciler de eyleyicilerdir: komutu fiziksel harekete çevirirler. SCADA bunlara çoğu zaman bağlı oldukları kontrol cihazı üzerinden ulaşır.

PLC, RTU ve IED

Programlanabilir mantık denetleyicisi (PLC) bir makineyi ya da süreci sahada kontrol eder. Uzak terminal birimi (RTU) trafo merkezi ya da pompa istasyonu gibi uzak noktalarda veri toplar ve olayları zaman damgasıyla kontrol merkezine bildirir. Koruma röleleri ve enerji analizörleri gibi kendi işlemcisi olan saha cihazlarına akıllı elektronik cihaz (IED) denir. Bu cihazların SCADA’dan farkını SCADA, HMI, PLC ve DCS farkları yazısında anlattık.

Haberleşme ağı ve protokoller

Saha cihazları kontrol merkezine fiber, bakır, telsiz ya da hücresel hatlarla bağlanır. Cihazla SCADA’nın aynı protokolü konuşması gerekir. Fabrikalarda Modbus TCP, Siemens S7 ve EtherNet/IP; enerji ve su şebekelerinde IEC 60870-5-104 ve DNP3; trafo merkezlerinde IEC 61850; binalarda BACnet/IP sık görülür. Farklı üreticilerin cihazlarından gelen veriyi ortak bir modelle sunmak için OPC UA kullanılır. SCADA’nın bir S7-1200 ya da S7-1500’den veri okuyabilmesi için PLC’de gereken ayarları S7 PUT/GET erişimi yazısında anlattık.

SCADA sunucusu

Kontrol merkezindeki sunucu işin çoğunu yapar. Haberleşme sürücüleri cihazları sorgular ya da onların gönderdiği değişiklikleri alır. Alarm motoru gelen her değeri tanımlı sınırlarla karşılaştırır. Tarihçe ölçümleri ve olayları veritabanına yazar. Sunucu kimin hangi ekranı göreceğini ve kimin komut göndereceğini de denetler.

Operatör ekranları (HMI)

Operatörün baktığı ekranlar insan-makine arayüzüdür (HMI). Tesisin şeması, ölçülen değerler, ekipman durumları ve alarm listesi burada görünür. İyi bir ekran normal durumu sade, anormal durumu belirgin gösterir. Ekranların nasıl düzenleneceğini SCADA ekranlarında sade tasarım yazısında ele aldık.

Mühendislik aracı

Ekranları, sinyal listelerini, alarm sınırlarını ve cihaz bağlantılarını mühendis bir mühendislik aracında hazırlar. Bazı sistemlerde bu ayrı bir bilgisayara kurulan bir programdır, bazılarında tarayıcıda açılır.

SCADA nasıl çalışır?

Bir ölçüm sahadan ekrana şu yolla gelir:

  1. Sensör ölçer; PLC ya da RTU ölçümü okur ve kendi belleğinde tutar.
  2. SCADA’nın sürücüsü cihazı belirli aralıklarla sorgular ya da cihaz değişen değeri kendisi gönderir. IEC 60870-5-104 ve DNP3 olayları cihazın zaman damgasıyla bildirir.
  3. Sunucu değeri ilgili sinyale yazar, kalitesini işaretler, alarm sınırlarıyla karşılaştırır ve tarihçeye kaydeder.
  4. O sinyali gösteren ekranlar yeni değeri alır.

Komut ters yönde gider. Operatör ekranda bir pompanın “Durdur” düğmesine basar. Sunucu operatörün bu komutu gönderme yetkisi olup olmadığına bakar, sürücü komutu protokolün diliyle cihaza iletir ve PLC pompayı durdurur. Sunucu komutu, gönderen kullanıcıyla ve sonucuyla birlikte kaydeder.

Zamana duyarlı kontrol sahada kalır. Depo dolunca pompayı durduran mantık PLC’nin programındadır ve SCADA ile bağlantı kopsa da çalışır. SCADA’nın kontrolü bu yüzden denetleyici (supervisory) düzeydedir: set değeri ve komut gönderir, sonucu izler.

Sinyal, alarm ve tarihçe

SCADA’da sahadan okunan ya da sahaya yazılan her değer bir sinyaldir; sahada buna çoğu zaman tag ya da nokta denir. “Depo 1 seviyesi”, “Pompa 2 çalışıyor” ve “Vana 3 aç” ayrı sinyallerdir. Her sinyalin bir adı, cihazdaki adresi, birimi ve ölçeği vardır. Değerin yanında kalitesi de tutulur. Cihazla haberleşme kopunca değerin kalitesi düşer ve operatör ekrandaki rakamın güncel olmadığını görür.

Alarm, bir sinyalin operatörün dikkatini gerektiren bir duruma geçmesidir: seviye üst sınırı aşar, pompa arıza verir, bir cihazla haberleşme kesilir. Alarmlar önceliğe göre listelenir, operatör onaylar, sistem her adımı kaydeder. Kötü ayarlanmış sınırlar tek bir arızada yüzlerce alarmın aynı anda gelmesine yol açabilir. Bu sorunu alarm seli yazısında anlattık.

Tarihçe (historian), ölçümleri ve olayları zamanıyla birlikte saklayan veritabanıdır. Bir arızanın öncesinde neler olduğunu görmek, bir pompanın ne kadar çalıştığını bulmak ya da dünkü tüketimi bugünküyle karşılaştırmak için tarihçeye bakarsınız.

SCADA nerelerde kullanılır?

SCADA’nın ilk ortaya çıktığı yer geniş alana yayılmış altyapılardır:

  • Enerji iletim ve dağıtımı: trafo merkezleri, kesiciler, hat ölçümleri.
  • Yenilenebilir enerji: güneş, rüzgâr ve hidroelektrik santralleri.
  • Su ve atıksu: arıtma tesisleri, pompa istasyonları, depolar ve şebeke basınçları.
  • Petrol ve doğalgaz: boru hatları, ölçüm istasyonları ve tank sahaları.
  • Tarım ve sulama: sulama pompaları, kanallar ve vanalar.

Bugün SCADA tek bir tesisin içinde de çalışıyor: fabrikalarda üretim hatlarını, binalarda iklimlendirmeyi ve enerji tüketimini, karayolu tünellerinde havalandırmayı ve aydınlatmayı izliyor. Sektörlere göre örnekleri Sektörler sayfasında bulabilirsiniz.

Kurulu istemciden tarayıcıya

İlk SCADA sistemleri tek bir büyük bilgisayarda çalışıyor ve üreticinin kendi haberleşme protokolünü kullanıyordu. Sonra işler yerel ağdaki birkaç bilgisayara bölündü; ardından Ethernet ve IP gibi standart ağlar ve herkesin kullanabildiği açık protokoller geldi. Uzun yıllar operatör ve mühendis bilgisayarlarına ayrı istemci programları kuruldu. Bugün bazı sistemlerde ekranlar ve mühendislik aracı tarayıcıda açılıyor ve istemciye ayrı program kurmak gerekmiyor. Bu geçişi web tabanlı SCADA nedir ve web tabanlı SCADA mimarisi yazılarında ayrıntılı anlattık.

SCADA güvenliği

SCADA sahaya komut gönderebildiği için korunması gereken bir sistemdir. NIST’in operasyonel teknoloji güvenliği rehberi (SP 800-82), kontrol ağının kurum ağından ve internetten katmanlar halinde ayrılmasını, her kullanıcıya yalnız işinin gerektirdiği yetkinin verilmesini ve erişimlerin kayıt altına alınmasını önerir. Bir SCADA kurarken sunucunun hangi ağ bölütünde duracağını, uzaktan erişimin hangi yoldan yapılacağını ve kimin komut gönderebileceğini baştan belirleyin. Yazılımı seçerken bakılacak öteki konuları SCADA yazılımı nasıl seçilir? yazısında topladık.

Sık sorulan sorular

SCADA’nın açılımı nedir?

SCADA, İngilizce “Supervisory Control and Data Acquisition” sözcüklerinin baş harfleridir. Türkçede “merkezi denetim ve veri toplama” ya da “denetleyici kontrol ve veri toplama” diye çevrilir.

SCADA bir yazılım mı, donanım mı?

SCADA bir sistemin adıdır ve ikisini de kapsar. Yazılım kontrol merkezindeki sunucuda çalışır. Sahadaki PLC’ler, RTU’lar, sensörler ve haberleşme ağı sistemin donanım tarafıdır. “SCADA yazılımı” denince sunucudaki yazılım, operatör ekranları ve mühendislik aracı kastedilir.

SCADA ile PLC arasındaki fark nedir?

PLC sahada bir makineyi ya da süreci kontrol eder. SCADA çok sayıda PLC’den ve öteki cihazlardan veri toplar, hepsini bir merkezden izler ve onlara komut gönderir. Ayrıntılı karşılaştırma SCADA, HMI, PLC ve DCS farkları yazısında.

SCADA’yı kimler kullanır?

Kontrol merkezindeki operatörler tesisi izler, alarmları onaylar ve komut gönderir. Otomasyon mühendisleri ekranları, sinyalleri ve alarm sınırlarını hazırlar, sahada bir şey değişince sistemi günceller. İşletme ve bakım ekipleri tarihçeye bakarak arızaları ve ekipmanın çalışmasını inceler.

YTCC’de

YTCC, web arayüzünde çalışan ve çekirdeği Rust ile yazılmış bir SCADA platformudur. Saha cihazlarından veri toplar; ekranları, alarmları, tarihçeyi ve sunucu betiklerini web tarayıcısından tasarlamanızı ve işletmenizi sağlar. Her sürücü ve servis ayrı bir süreç olarak çalışır. Kontrol programları sahadaki cihazlarda çalışmaya devam eder.

YTCC, PLC’lerle Modbus TCP, Siemens S7, EtherNet/IP, Beckhoff ADS ve OPC UA üzerinden, RTU’larla IEC 60870-5-104, IEC 60870-5-101 ve DNP3 üzerinden haberleşir. Protokollerin tamamı Platform sayfasında. Ekranlar tarayıcıdaki Web Editörü ile tasarlanır; istemci tarafında tarayıcı dışında kurulum gerekmez. Cihaz haberleşmesi kesilince cihaz başına tek alarm üretilir; alarmlar kural tabanlı, iç içe gruplarla düzenlenir (Alarm Yönetimi). Yetki kontrolleri sunucuda yapılır ve komutlar gönderen kullanıcıyla kaydedilir.

Sunucu Windows 10/11 (x64) ve Linux (x86-64) üzerinde çalışır. 80 CU ve altı ücretsizdir, ticari kullanım dahil (Fiyatlandırma). YTCC’yi kendiniz denemek için indirebilirsiniz.

Kaynakça

  1. NIST SP 800-82 Rev. 3: Guide to Operational Technology (OT) Security (yeni sekmede açılır)
  2. SCADA (Wikipedia) (yeni sekmede açılır)
  3. Remote terminal unit (Wikipedia) (yeni sekmede açılır)
  4. Programmable logic controller (Wikipedia) (yeni sekmede açılır)

Diğer yazılar

YTCC. Enerji ve endüstri için merkezi kontrol ve SCADA platformu.

YTCC'yi indirin, ilk ekranınızı oluşturun.