İçeriğe geç
YTCC

Mimari 7 dk okuma

Tarayıcı tabanlı SCADA mimarisi: sahadan ekrana veri akışı

Tarayıcı tabanlı bir SCADA sunucusunda hangi parçalar çalışır, değer sahadan ekrana, komut ekrandan sahaya nasıl gider: süreçler, WebSocket, SVG ekranlar ve güvenlik.

Yayın tarihi:

Bina ve Tesis Otomasyonu için örnek YTCC çalışma ekranı: proses şeması, durum kartları, göstergeler, eğilim grafiği ve alarm listesi.

Tarayıcı tabanlı bir SCADA üç katmandan oluşur: sahadaki PLC, RTU ve IED’ler; bu cihazlarla haberleşen, alarmları değerlendiren ve tarihçeyi yazan SCADA sunucusu; operatörlerle mühendislerin kullandığı web tarayıcısı. Veri toplama, alarmlar ve tarihçe sunucuda çalışır. Tarayıcı ekranları çizer, sunucunun gönderdiği değerleri gösterir ve kullanıcının komutlarını sunucuya iletir.

Web tabanlı SCADA’nın kurulu istemcili sistemlerden farkını Web tabanlı SCADA nedir? yazısında anlattık. Bu yazı mimarinin içine bakıyor: sunucuda hangi parçalar çalışır, bir değer sahadan ekrana nasıl gelir, bir komut ekrandan sahaya nasıl gider.

Katmanlar

KatmanNe vardırGörevi
SahaPLC, RTU, IED, enerji analizörü, OPC UA sunucusuProsesi denetler, ölçer, olayları zaman damgasıyla tutar
SunucuSürücüler, alarm motoru, tarihçe, betikler, web geçidiVeriyi toplar, değerlendirir, saklar, istemcilere sunar
İstemciWeb tarayıcısı (bilgisayar, tablet, telefon)Ekranları çizer, değerleri gösterir, komutları iletir

Kapalı çevrim denetim sahadaki cihazlarda kalır. Sunucuyla ya da tarayıcıyla bağlantı kesilirse PLC programını çalıştırmaya devam eder; operatör yalnız o süre boyunca prosesi göremez.

Sunucu: ayrı işler, ayrı süreçler

SCADA sunucusu birbirinden farklı işler yapar ve bu işleri çoğu zaman ayrı yazılım bileşenlerine böler:

  • Haberleşme sürücüleri cihazlarla kendi protokolleriyle konuşur: Modbus TCP, Siemens S7, OPC UA, IEC 60870-5-104, DNP3 gibi. Her değeri bir kalite bilgisi ve zaman damgasıyla sunucuya verir.
  • Alarm motoru değerleri eşiklerle karşılaştırır, alarmı açar ve kapatır, onayları ve geçmişi tutar.
  • Tarihçe ölçümleri, alarmları, komutları ve olayları zaman sırasıyla bir veritabanına yazar.
  • Betik çalıştırıcı mühendisin yazdığı sunucu betiklerini, değer değişiminde ya da belirli zamanlarda çalıştırır.
  • Web geçidi tarayıcıların bağlandığı noktadır: kullanıcıyı doğrular, ekranlara veri iter, komutları alır.

Bu bileşenler ayrı işletim sistemi süreçleri olarak çalıştığında bir denetleyici süreç her birini başlatıp izleyebilir ve duranı yeniden başlatabilir. Bileşenler kendi aralarında bir iç iletişim kanalıyla haberleşir; bu kanalın tesis ağına ya da dışarıya açık olması gerekmez.

Veri akışı: sahadan ekrana

Bir pompanın hızının operatörün ekranına gelişi şöyle işler:

  1. Sürücü değeri cihazdan okur ya da cihaz değişen değeri kendisi gönderir (IEC 104 ve DNP3’te olduğu gibi).
  2. Değer kalite bilgisi ve zaman damgasıyla sunucuya girer. Alarm motoru eşikleri kontrol eder, tarihçe değeri kaydeder.
  3. Web geçidi değeri, o sinyali gösteren ekranlara iletir.
  4. Tarayıcı ekrandaki nesneyi günceller: sayıyı yazar, rengi değiştirir, tankın dolum seviyesini yükseltir ya da alçaltır.

Son iki adımda tarayıcının değerleri nasıl aldığı önemlidir. Tarayıcı birkaç saniyede bir sunucuya “yeni değer var mı?” diye sorarsa (HTTP yoklaması) hem gecikme hem gereksiz trafik oluşur. Birçok sistem bunun yerine WebSocket kullanır. WebSocket, tarayıcı ile sunucu arasında açık kalan, iki yönlü bir bağlantıdır (RFC 6455); sunucu değişen değeri tarayıcı sormadan gönderir.

Abonelik modeli de trafiği belirler. Ekran açılınca kullandığı sinyallere abone olur ve önce bu sinyallerin güncel değerlerini toplu bir anlık görüntü olarak alır. Sonra yalnız değişen değerler gelir. Ekranda olmayan sinyaller o tarayıcıya hiç gönderilmez; binlerce sinyalli bir tesiste bile tek bir pompa ekranı yalnız kendi sinyallerini alır.

Bağlantı kesildiğinde ne olacağı da tasarımın parçasıdır. Cihazla haberleşme kesilince sürücü sinyallerin kalitesini düşürür ve ekran bunu gösterir: son değer “iletişim yok” rengiyle görünür ya da yerine bir işaret gelir. Böylece operatör eski bir değeri güncel sanmaz.

Ekranlar tarayıcıda nasıl çizilir?

Tarayıcı tabanlı SCADA ekranlarında sık kullanılan biçimlerden biri SVG’dir. SVG vektörel bir çizim biçimidir: boru, tank, vana ve yazılar her ekran boyutunda keskin görünür, ekrandaki her nesne ayrı bir öğe olduğu için rengi, görünürlüğü ve dolum seviyesi tek tek değiştirilebilir. Mühendis ekranda bir nesneyi bir sinyale bağlar; değer geldiğinde tarayıcı yalnız o nesneyi günceller.

Proses ekranları web sayfaları gibi kendiliğinden yeniden dizilmez: tek hat şemasındaki kesicilerin yeri ya da boru hattının akışı ekran daralınca değişmemelidir. Bu yüzden bazı sistemler aynı ekran için masaüstü, tablet ve telefon boyutlarında ayrı yerleşimler tasarlamanıza izin verir.

Komut yolu: ekrandan sahaya

Operatör bir pompayı durdurduğunda komut önce tarayıcıdan web geçidine gider. Yetki denetimi burada, sunucuda yapılır: kullanıcının rolü bu sinyale yazmaya izin veriyor mu, bu alanda kontrol yetkisi kimde? Tarayıcıda gizlenen bir düğme güvenlik önlemi sayılmaz; tarayıcıdaki her şey kullanıcının elindedir. Sunucu komutu onaylarsa sürücüye iletir, sürücü protokolün gerektirdiği adımlarla cihaza gönderir (IEC 104’te seç-çalıştır gibi) ve sonuç kaydedilir: kim, ne zaman, hangi sinyale, hangi değeri gönderdi, sonuç ne oldu.

Ekrandaki durum komutun gittiği anda değil, cihazdan gelen geri bildirimle değişmelidir. Pompanın durduğu bilgisi PLC’den gelene kadar ekran pompayı çalışıyor gösterir.

Çalışan sistemde değişiklik

Çalışan bir sistemde yapılandırma değiştirmek dikkat ister. İyi bir tasarımda değişiklik önce doğrulanır, mühendise mevcut durumla farkı gösterilir ve hepsi tek işlemde uygulanır. Nokta eklemek ya da bir adresi düzeltmek için bütün sürücünün yeniden başlatılması gerekmemelidir.

Güvenlik ve ağ yapısı

Şirket içi (on-premise) kurulumda SCADA sunucusu tesisinizdeki bir bilgisayarda çalışır ve operatörler ona yerel ağdan bağlanır. NIST SP 800-82, kontrol sistemlerinin kurum ağından katmanlar halinde ayrılmasını ve aralarındaki geçişlerin denetlenmesini önerir. Pratikte:

  • SCADA sunucusu ve saha cihazları kontrol sistemleri için ayrılmış ağ bölütlerinde durur.
  • Sunucunun web arayüzüne yalnız yetkili istemcilerin bulunduğu ağlardan erişilir; arayüz internete açılmaz.
  • Rol ve yetki denetimi sunucuda yapılır, giriş, yapılandırma ve komut olayları denetim kaydına yazılır.

Sık sorulan sorular

Tarayıcı tabanlı SCADA için internet bağlantısı gerekir mi?

Sunucu tesisinizde çalışıyorsa gerekmez; tarayıcılar ona yerel ağdan bağlanır.

Operatör bilgisayarına ne kurulur?

Yalnız bir web tarayıcısı. Güncellemeler sunucuya kurulur.

Sunucuyla bağlantı kesilirse saha durur mu?

Hayır. Denetim PLC ve RTU’larda çalışmaya devam eder. Bağlantı dönünce ekran güncel değerleri yeniden alır.

YTCC’de

YTCC’nin çekirdeği Rust ile yazılmıştır; servis tabanlıdır ve tek sunucuda çalışır. Her haberleşme sürücüsü örneği, alarm motoru, tarihçe yazıcısı, betik çalıştırıcı ve web geçidi ayrı bir işletim sistemi sürecidir; denetleyici süreç bunları başlatır, izler ve çöken bir sürücüyü kendiliğinden yeniden başlatır. Bileşenler arası iç iletişim varsayılan olarak dış ağa kapalıdır.

Çalışma ekranları WebSocket aboneliğiyle beslenir: önce anlık görüntü, sonra yalnız değişen değerler gelir ve her ekran yalnız kendi sinyallerine abone olur. Haberleşme kesilince nesnelerin dinamik renkleri proje genelinde ayarladığınız “iletişim yok” rengine döner. Ekranlar SVG tabanlı Web Editörü‘nde tasarlanır ve aynı sayfanın masaüstü, tablet ve mobil sürümlerini ayrı ayrı tasarlayabilirsiniz. Ekranlara yerel ağdaki bilgisayar, tablet ve telefonlardan erişilir; tarayıcı dışında istemci kurulumu gerekmez.

Yapılandırma editöründe yapılan değişiklikler doğrulanır, fark gösterilir ve tek işlemde uygulanır. Sunucu betikleri TypeScript ile yazılır ve korumalı alanda çalışır. Rol tabanlı yetkiler sunucuda denetlenir; girişler, yapılandırma değişiklikleri ve komutlar denetim kaydına yazılır. Tarihçe her proje için ayrı bir veritabanında tutulur.

Mimarinin bütün parçaları Platform sayfasında. Kendi bilgisayarınızda denemek için YTCC’yi indirin.

Kaynakça

  1. RFC 6455: The WebSocket Protocol (IETF) (yeni sekmede açılır)
  2. The WebSocket API (MDN Web Docs) (yeni sekmede açılır)
  3. SVG: Scalable Vector Graphics (MDN Web Docs) (yeni sekmede açılır)
  4. NIST SP 800-82 Rev. 3: Guide to Operational Technology (OT) Security (yeni sekmede açılır)

Diğer yazılar

  • Su ve Atıksu için örnek YTCC çalışma ekranı: proses şeması, durum kartları, göstergeler, eğilim grafiği ve alarm listesi.

    Temel kavramlar 9 dk okuma

    SCADA nedir ve nasıl çalışır?

    SCADA, sahadaki cihazlardan veri toplayıp bir kontrol merkezinden izleme, alarm, kayıt ve uzaktan kumanda sağlar. Parçaları, çalışması ve kullanıldığı yerler.

  • Havadan çekilmiş bir su arıtma tesisi: çöktürme havuzları ve filtre hücreleri

    Temel kavramlar 8 dk okuma

    SCADA, HMI, PLC ve DCS arasındaki farklar

    PLC sahada denetler, HMI süreci operatöre gösterir, SCADA dağınık sahaları merkezden izler, DCS tek tesisin prosesini bir bütün olarak yönetir. Görevleri ve birlikte çalışmaları.

YTCC. Enerji ve endüstri için merkezi kontrol ve SCADA platformu.

YTCC'yi indirin, ilk ekranınızı oluşturun.