İçeriğe geç
YTCC

Temel kavramlar 8 dk okuma

SCADA, HMI, PLC ve DCS arasındaki farklar

PLC sahada denetler, HMI süreci operatöre gösterir, SCADA dağınık sahaları merkezden izler, DCS tek tesisin prosesini bir bütün olarak yönetir. Görevleri ve birlikte çalışmaları.

Yayın tarihi:

Havadan çekilmiş bir su arıtma tesisi: çöktürme havuzları ve filtre hücreleri

PLC, sahadaki bir makineyi ya da prosesi kontrol eden endüstriyel bilgisayardır. HMI, operatörün bu prosesi gördüğü ve kumanda ettiği ekrandır. SCADA, geniş bir alana dağılmış PLC’lerden, RTU’lardan ve saha cihazlarından veri toplayıp merkezde izleme, alarm, tarihçe ve uzaktan kumanda sağlayan sistemdir. DCS ise tek bir tesisteki büyük bir prosesi denetleyicileri, ekranları ve mühendislik araçlarıyla birlikte tek sistem olarak kontrol eder.

Bir tesiste genellikle dördü birlikte bulunduğu için terimler sık sık birbirinin yerine kullanılır. Dördü, yaptıkları işle ve sistemde durdukları yerle birbirinden ayrılır.

PLC nedir?

PLC (programlanabilir lojik kontrolör) girişlerini okur, kontrol programını çalıştırır ve çıkışlarını günceller. Bu döngüyü saniyede defalarca tekrarlar. Bir pompanın depo seviyesine göre çalışıp durması, bir konveyörün hızı ya da bir vananın kilitleme mantığı PLC’de çalışır.

İlk PLC’ler 1960’ların sonunda, otomotiv fabrikalarındaki röle panolarının yerini almak için geliştirildi. Bugün PLC programları çoğunlukla IEC 61131-3 standardındaki dillerle yazılır: merdiven diyagramı (LD), fonksiyon blok diyagramı (FBD), yapılandırılmış metin (ST) ve sıralı fonksiyon şeması (SFC).

PLC’nin işini yapması için bir ekrana ihtiyacı yoktur. Ekranla ya da SCADA ile bağlantısı kopsa da kontrol programını çalıştırmayı sürdürür.

RTU ve IED

RTU (uzak terminal birimi) PLC’ye benzer, ama uzak ve dağınık sahalar için tasarlanır: trafo merkezleri, pompa istasyonları, boru hattı üzerindeki vana odaları. Olayları zaman damgasıyla kaydeder ve merkeze IEC 60870-5-104 ya da DNP3 gibi telemetri protokolleriyle gönderir. Bu iki protokolü ayrı bir yazıda karşılaştırdık. IED (akıllı elektronik cihaz) ise koruma rölesi ya da enerji analizörü gibi kendi işlemcisi olan saha cihazlarının genel adıdır.

HMI nedir?

HMI (insan-makine arayüzü), operatörün prosesi gördüğü ve kumanda ettiği ekrandır. Makinenin yanındaki dokunmatik panel de, kontrol odasındaki operatör istasyonu da bir HMI’dır. HMI değerleri ve durumları gösterir, alarmları duyurur ve operatörün komutunu (başlat, durdur, ayar değeri) kontrolöre iletir.

Panel tipi bir HMI genellikle tek bir makineye ya da hatta bağlıdır ve tek bir PLC ile haberleşir. Kontrol odasındaki ekranlar ise çoğu zaman bir SCADA sisteminin parçasıdır. Bu ekranları nasıl tasarlayacağınızı sade ekran tasarımı yazımızda anlattık.

SCADA nedir?

SCADA (supervisory control and data acquisition, gözetimli kontrol ve veri toplama) birçok PLC’den, RTU’dan ve saha cihazından veri toplar. Bu veriyi merkezde ekran, alarm ve tarihçe olarak sunar ve operatörün komutlarını sahaya iletir. NIST’in operasyonel teknoloji güvenliği rehberi (SP 800-82), SCADA’yı coğrafi olarak dağınık varlıkları yönetmek için kullanılan ve merkezi veri toplamanın kontrol kadar önemli olduğu sistemler olarak tanımlar. Elektrik iletim ve dağıtım şebekeleri, su ve atıksu sistemleri, petrol ve doğalgaz boru hatları tipik örneklerdir.

Bir SCADA sisteminde genellikle şu parçalar bulunur:

  • Haberleşme sürücüleri: saha cihazlarıyla kendi protokolleri üzerinden konuşur.
  • Çalışma ekranları: operatörün tesisi izlediği ve kumanda ettiği HMI katmanıdır.
  • Alarm yönetimi: eşikleri değerlendirir, alarmı duyurur, onayı ve geçmişi kaydeder.
  • Tarihçe: ölçümleri ve olayları zamanla saklar. Grafikler ve geriye dönük inceleme bu veriden yapılır.
  • Kullanıcı ve yetki yönetimi: kimin neyi göreceğini ve kimin komut göndereceğini belirler.

SCADA’nın kontrolü gözetim düzeyindedir. Zaman açısından kritik kontrol döngüsü sahadaki PLC’de ya da RTU’da çalışır. SCADA bu cihazlara ayar değeri ve komut gönderir, sonucu izler.

DCS nedir?

DCS (dağıtık kontrol sistemi), tek bir tesisteki büyük, sürekli ya da kesikli prosesleri kontrol etmek için kurulur. Rafineriler, kimya ve petrokimya tesisleri ve enerji santralleri tipik kullanım alanlarıdır. Kontrol, ağla birbirine bağlı birçok denetleyiciye dağıtılır; her denetleyici prosesin bir bölümünü yönetir.

DCS bütünleşik bir sistem olarak kurulur. Denetleyiciler, operatör ekranları, tarihçe ve mühendislik araçları genellikle aynı üreticiden ve ortak bir veritabanıyla gelir. Mühendislik istasyonunda tanımlanan bir PID kontrol döngüsü, aynı tanımdan hem denetleyiciye hem operatör ekranına yansır. İlk DCS ürünlerini 1975’te Honeywell (TDC 2000) ve Yokogawa (CENTUM) piyasaya sürdü.

SCADA ile DCS arasındaki fark

İki sistemin işlevleri birbirine çok benzer: ikisi de veri toplar, ekranda gösterir, alarm üretir ve kumanda eder. Pratikteki farklar şunlardır:

  • Kapsam: SCADA kilometrelerce alana dağılmış sahaları izler. DCS tek bir tesisin içinde kalır.
  • Haberleşme: SCADA çoğu zaman bant genişliği sınırlı ve kesilebilen hatlar üzerinden çalışır. Bu yüzden değişikliği bildiren ve olayları zaman damgasıyla taşıyan protokoller kullanır. DCS’nin denetleyicileri ve ekranları tesis içindeki hızlı bir ağdadır.
  • Kontrolün yeri: DCS’de kapalı çevrim kontrol, sistemin kendi denetleyicilerinde çalışır. SCADA’da kontrol sahadaki PLC ve RTU’larda kalır; SCADA bu cihazları gözetir.
  • Cihazlar: DCS çoğunlukla tek bir üreticinin ekosistemidir. SCADA farklı üreticilerin cihazlarıyla standart protokoller üzerinden haberleşir.

Pratikte bu sınır keskin değildir. SCADA sistemleri artık tek bir fabrikanın içinde de kullanılıyor, DCS’ler de uzak sahalardaki RTU’lara bağlanabiliyor.

Karşılaştırma tablosu

PLCHMISCADADCS
GöreviMakineyi ya da prosesi kontrol ederProsesi gösterir, operatörden komut alırDağınık sahalardan veri toplar, izler, kumanda ederTesisteki prosesi bir bütün olarak kontrol eder
Nerede çalışırSahada, panodaMakinenin yanında ya da kontrol odasındaMerkezde, bir sunucudaDenetleyiciler sahada, ekranlar kontrol odasında
KapsamıBir makine ya da hatBir makine, hat ya da tesisBir bölge, bir şebeke ya da birçok tesisTek tesis
Tipik örnekPompa, konveyör, paketleme makinesiOperatör paneliElektrik, su, boru hattıRafineri, santral, kimya tesisi

Bir tesiste birlikte nasıl çalışırlar?

Bir su dağıtım şebekesi düşünün. Pompa istasyonlarındaki PLC’ler pompaları depo seviyesine göre çalıştırıp durdurur. Her istasyonda bakım ekibinin kullandığı küçük bir operatör paneli (HMI) bulunur. Merkezdeki SCADA istasyonlardaki PLC’lerden ve vana odalarındaki RTU’lardan veri toplar. Operatör şebekenin tamamını tek ekranda görür, alarmları onaylar, gerekirse bir pompayı uzaktan durdurur. Arıtma tesisinin kendisi bir DCS ile kontrol ediliyorsa SCADA o sistemden de özet bilgi alabilir.

NIST SP 800-82’nin de kullandığı katmanlı model (Purdue modeli) bu yapıyı özetler. En altta sensörler, aktüatörler ve motor sürücüleri durur. Onların üstünde PLC ve RTU gibi kontrol cihazları, onların üstünde SCADA ve HMI gibi denetim sistemleri, en üstte ise tesis yönetimi ve kurumsal sistemler bulunur.

Sık sorulan sorular

SCADA ile HMI aynı şey mi?

Hayır. HMI operatörün baktığı ekrandır. SCADA bu ekranların yanında birçok cihazla haberleşmeyi, alarm yönetimini ve tarihçeyi de kapsar. Her SCADA’da HMI ekranları vardır, ama her HMI bir SCADA sistemi değildir.

PLC olmadan SCADA kullanılabilir mi?

SCADA’nın veri toplayacağı bir saha cihazına ihtiyacı vardır. Bu bir PLC olabileceği gibi bir RTU, koruma rölesi, enerji analizörü ya da OPC UA sunucusu da olabilir.

SCADA mı, DCS mi?

Tek bir tesiste büyük ve sürekli bir proses varsa ve tek üreticiden bütünleşik bir sistem isteniyorsa DCS öne çıkar. Sahalar dağınıksa, farklı üreticilerin cihazları varsa ve standart protokollerle haberleşmek gerekiyorsa SCADA daha uygundur. Kararı çoğu zaman sahadaki mevcut cihazlar ve işletmenin şartnamesi verir.

YTCC’de

YTCC bir SCADA/HMI platformudur. PLC’lerden, RTU’lardan ve saha cihazlarından veri toplar; ekranları, alarmları, tarihçeyi ve sunucu betiklerini web tarayıcısından tasarlamanızı ve işletmenizi sağlar. Kontrol programları sahadaki cihazlarda çalışmaya devam eder. YTCC, PLC’lerle Modbus TCP, Siemens S7, EtherNet/IP, Beckhoff ADS ve OPC UA üzerinden, RTU’larla IEC 60870-5-104, IEC 60870-5-101 ve DNP3 üzerinden haberleşir. Protokollerin tamamı Platform sayfasında.

Ekranlar tarayıcıdaki Web Editörü ile tasarlanır. YTCC’yi kendiniz denemek için indirebilirsiniz.

Kaynakça

  1. NIST SP 800-82 Rev. 3: Guide to Operational Technology (OT) Security (yeni sekmede açılır)
  2. Programmable logic controller (Wikipedia) (yeni sekmede açılır)
  3. Distributed control system (Wikipedia) (yeni sekmede açılır)
  4. IEC 61131-3 (Wikipedia) (yeni sekmede açılır)

Diğer yazılar

YTCC. Enerji ve endüstri için merkezi kontrol ve SCADA platformu.

YTCC'yi indirin, ilk ekranınızı oluşturun.